اگر بخواهيم سري به دنياي بدون يارانه بزنيم، لازم نيست اروپا و آمريکا برويم. در همسايگي خود ما _افغانستان_ هيچ کالايي يارانه ندارد. نان، بدون يارانه، شکر و روغن، بدون يارانه، بنزين، بدون يارانه، و به‌دنبالش ترافيک و آلودگي هوا هم بدون يارانه!

اما زندگي بدون يارانه در افغانستان، با همه مشکلاتش از آنچه فکر مي‌کنيم، بهتر مي‌گذرد. گرچه قيمت نان آزاد است، کسي بدون نان شب نمي‌ماند. اگر مي‌مانند، همان اقليتي‌اند که نان دولتي هم نمي‌توانند بخرند و همه‌جاي دنيا هم هستند.

در عوض، نان افغانها از نان سفره ايراني‌ها بابرکت‌تر است و تعداد بيشتري را سير مي‌کند. نان افغانها دورريز ندارد؛ چون باکيفيت‌تر است. گرچه بسياري از "نان خشکي"هاي ايران افغانند، ولي در خود افغانستان شغلي به‌نام "نان خشکي" وجود ندارد تا زيادي نان سفره‌هايشان را بخرد و ببرد براي گاو و گوسفندها(۱). وجود شغل "نان خشکي" در ايران، يکي از نشانه‌هاي ضايعات بيش از اندازه نان است که بعضي کارشناسان، آن را به قيمت نان نسبت مي‌دهند.

در ايران اما، از چند دهه پيش آرد و نان دولتي و يارانه‌اي است. بسياري از ما نان آزاد را اصلا به خاطر نمي‌آوريم. حالا مي‌خواهند عادت ما را به هم بزنند.

مي‌گويند بايد ناني با قيمت واقعي و باکيفيت‌تر از حالا داشته باشيم. مي‌گويند قيمت واقعي‌تر قيمتي است که بازهم مردم از پسش بر مي‌آيند؛ اما در عوض نانواها را مجبور مي‌کند نان مرغوبتري دست مردم بدهند و مردم هم قدر نان مرغوب را مي‌دانند و به نان‌خشکي نمي‌دهند. مي‌گويند اگر قيمت نان واقعي شود، مردم در انتخاب نانوايي به‌اندازه انتخاب قنادي وسواس نشان مي‌دهند.

لايحه هدفمندسازي يارانه‌ها که بتازگي از تصويب مجلس گذشته، يکي از مهمترين موضوعاتش همين نان است. طبق اين قانون، يارانه مستقيم نان برداشته مي‌شود؛ اما بايد دوباره به‌نحوي توزيع شود تا فشاري روي مردم نيايد.

حالا بحث بر سر اين است که يارانه نان يکباره تغيير کند يا کم‌کم؟ البته مي‌تواند يکباره و کم‌کم تغيير کند! يعني کم‌کم يک‌يک نانوايي‌ها يکباره قيمت نانشان آزاد شود. مثلا ماهي يک بار گروهي از نانوايي‌ها در مناطق مختلف آزاد شوند و در عين حال مردم تا چند ماه فرصت پيدا کنند در صفهاي طولاني‌تري که بتدريج طولاني‌تر هم مي‌شود، نان دولتي بخرند. اينطوري هم مردم فرصت پيدا خواهند کرد که فوايد آزاد شدن قيمت نان را باور کنند و هم دولتي‌ها فرصت پيدا خواهند کرد که ظرفيت رواني جامعه را در موازنه قيمت ارزانتر با صفهاي طولاني نانوايي‌هاي دولتي جستجو کنند.

هنوز تصميم دولت درباره جزئيات هدفمندسازي يارانه نان معلوم نشده. اما از همين حالا معلوم است که نانوايان سنتي بايد براي رقابتي جدي آماده شوند؛ رقابت بر سر توليد نانهاي مرغوبتر با قيمت کمتر.

 

(۱): اينها، مشاهدات خودم و دوستانم در سفري است که آذر ۸۵ داشتيم. به‌همراه برادرم عابس و دوستان مشترکمان مهدي خالقي و علي نورآبادي با پول خودمان رفتيم افغانستان. خاطرات علي نورآبادي از اين سفر، اخيرا در شماره ۶ "همشهري داستان" (اسفند ۸۸) چاپ شد. خواندنش تا حد قابل توجهي به شما کمک خواهد کرد که افغانستان را نديده بشناسيد.