حکایت قلم و دل

من فکر می‎کنم که در نگاهمان به حج‎، نباید دچار اشتباه شویم‎. ما نباید اصراری داشته باشیم که تفاوت خودمان را با بقیه مسلمانان نمایش بدهیم.‎ در حج‎، ما باید خود را جزئی از یک میلیارد و 260 میلیون مسلمان جهان بدانیم و از هر کاری که ما را از بقیه مسلمانان متمایز کند، بپرهیزیم‎. باید متوجه باشیم که‎ نگاه مسلمانان دیگر نسبت به ما، چگونه است‎؟ باید کاری بکنیم که بیشتر، یکسانی و اشتراکاتمان را با بقیه مسلمانان به نمایش بگذاریم‎، نه اختلافها را. در سخنرانی‎ها و کلاسهای آموزشی حج‎، باید تمرکز بر مسائلی باشد که به وحدت بیشتر با بقیه مسلمانان بینجامد؛ نه مسائلی که زمینه‎ساز تفرقه بین ما و دیگران‎ شود. هرچند من فکر می‎کنم عمر تفرقه بین مذاهب‎، چندان به طول نخواهد انجامید و با به وجود آمدن فضای آینده ارتباطات ( مثلاً دریافت برنامه های هر یک از فرستنده های تلویزیونی ادیان و مذاهب دیگر بدون نیاز به دیش‎) پیروان مذاهب بتوانند براحتی نظر پیروان مذاهب دیگر را درباره خود بدانند. آنگاه تفرقه‎ها قطعاً کمرنگ خواهد شد. الان‎، وضع به گونه‎ای است که ایرانی‎ها معمولاً پس از بازگشت‎، اقلیت‎ بودن در بین مسلمانان جهان را احساساس می‎کنند؛ ولی کسانی که به زبان عربی و حتی انگلیسی آشنا هستند، بعد از گفتگو با مسلمانان دیگر، بیشتر متوجه‎ مشترکات می‎شوند و کمتر، احساس می‎کنند که در اقلیت‎اند.

*سالها پیش از این که عکس و فیلم وجود نداشت، انسانها وقتی چیزهایی نظیر عشق‎، علاقه به فرزند و مسائل درونی اینچنینی را تجربه‎ می‎کردند، با حقیقتی بکر مواجه می‎شدند که پیشتر، از آن هیچ تجربه‎ای نداشتند؛ اما امروزه‎، رسانه‎ها (نظیر یک رمان‎، عکس یا فیلم‎) از چیزی مثل عشق‎، تجربه‎ای هرچند صوری و مجازی برای شخص می‎آفرینند، که ممکن است بر عشق واقعی فرد  که در آینده آن را تجربه می‎کند  تأثیر بگذارد. در قرون گذشته که رسانه ها وجود نداشتند، درباره حج نیز، مسلمانان‎، قبل از رفتن به حج‎، هیچ تصویری از آن نداشتند و حج آنان‎، تجربه‎ای بکر از این مکان و مناسک آن بود. امروزه‎، هر کسی که به حج می‎رود، به‎ کمک انواع وسایل ارتباط جمعی موجود، از آنچه که در حج می‎بیند، تصویری مجازی دارد که به واقعیت نزدیکتر شده است‎. این نقش رسانه‎ها در قرن اخیر، بر تجربه درونی آینده شخص از حج‎، چه تأثیری دارد؟ آیا آن را کمرنگ می‎کند یا اجازه می‎دهد که شخص‎، زودتر از ظواهر عبور کند و وارد درونیات شود؟

سوال هوشمندانه‎ای است.‎ دقت کنید! من هنوز ندیده‎ام که وسایلی وجود داشته باشد که حاجیان‎، قبل از عزیمت به حج‎، بتوانند به کمک این وسایل‎، حج را یک بار به‎صورت مجازی تجربه کنند؛ نظیر آنچه که اکنون در برخی کشورها، برای آموزش خلبانها استفاده می‎شود و در آن‎، به‎وسیله تجهیزات پیشرفته‎، احساس همه حواس پنجگانه هنگام پرواز با فلان هواپیمای جنگی‎، برای خلبان بازسازی می‎شود. تا آنجایی که من می‎دانم‎ حتی خلبانهایی که اینطوری‎ آموزش می‎بینند، وقتی که پرواز واقعی را تجربه می‎کنند، به‎علت شرایط روحی و روانی‎، باز هم به تجربه جدیدی می‎رسند که آموزش مجازی نتوانسته برای‎ آنان به وجود بیاورد. درباره آینده و اینکه آیا دستگاههای اینچنینی‎، روزی خواهند توانست فاصله بین تجسم مجازی و تجربه عینی از یک واقعیت را به صفر برسانند، هنوز نمی‎توان چیزی گفت‎؛ اما این درست است که رسانه‎های عصر حاضر، فاصله بین تجسم قبل  از حج و واقعیت پس ازآن را کم کرده‎اند.

من‎ آنچه را که از تجربه خودم می‎توانم بگویم‎، این است که برغم کاهش آن فاصله‎ای که درباره‎اش صحبت می‎کنیم‎، حضور در آن محیط و عینیت یافتن‎ تجربه شخص از آن شرایط ویژه ارتباطات گروهی‎، چیز دیگری است‎.

اما اینکه آیا تجربه‎های مجازی قبل‎، به حج لطمه وارد می‎کند یا به آن کمک می‎کند، باید دید که لطمه چیست و کمک چیست‎؟ ممکن است کسی در ایام دهه‎ محرم‎، فقط برایش مهم باشد که برود و پای منبری بنشیند که ثواب ببرد؛ اما کس دیگری توقعش از رفتن به این مراسم‎، چیز دیگری باشد. ممکن است تجربه‎های قبلی‎، تقویت‎کننده احساس شخص از واقعیت بشود، ممکن است آن را تسهیل کند و ممکن است پارازیت‎ساز آن شود.

*یا عادی‎کننده آن‎.

البته این سوالی است که باید درباره‎اش بیشتر فکر کرد؛ ولی من در مطالعات اخیر خودم به پدیده جالبی دست یافتم که ممکن است به پاسخ سؤال ما هم‎ کمک کند. من در بررسی‎هایی که درباره برخی کشورها انجام دادم‎، متوجه شدم که بر سر سفره رسانه‎ای برخی کشورها، انواع ویتامین‎ها هست‎: کتاب‎، روزنامه‎، رادیو، تلویزیون‎، سینما، اینترنت و ... و مردم این کشورها از هرکدام از این ویتامین‎ها به‎اندازه نیازشان مصرف می‎کنند. اما در برخی از کشورها، مردم‎، به‎علت مشکل اقتصادی، سیاسی، یا فرهنگی‎، بیشتر از یک رسانه خاص تغذیه می‎کنند. نکته جالب این است که در کشوری مثل ژاپن‎، بیشترین مقدار، کتاب‎ خوانده می‎شود، بیشترین مقدار روزنامه خوانده می‎شود، بیشترین مقدار رادیو شنیده می‎شود، بیشترین تعداد تلویزیون وجود دارد، مردم زیاد سینما می‎روند و ... اینترنت هم زیاد استفاده می‎شود؛ به‎عبارتی‎، آنچه را که مردم به‎وسیله رادیو از آن مطلع می‎شوند، با تلویزیون تصویرش را می‎بینند، در روزنامه تفسیرش‎ را می‎خوانند و از کتاب‎، معرفتش را می‎گیرند.

در برخی کشورها، داستان به‎گونه دیگری است‎: کشورهای فقیر آفریقا، فقط رادیو دارند، در کشورهای نفت‎خیز، مردم بیشتر تلویزیون می‎بینند و خلاصه‎، به‎ نوعی از سوء تغذیه یعنی سوء تغذیه ارتباطي دچارند.

در ژاپن‎، استفاده از یک رسانه‎، ولع مخاطب را برای استفاده از رسانه دیگر بیشتر می‎کند. چنین اتفاقی را اگر بخواهیم به موضوع بحثمان سرایت دهیم‎، می‎توانیم چنین نتیجه بگیریم که‎: شنیدن چیزی درباره کعبه‎، ممکن است شخص را برای دیدن عکس کعبه‎، تماشای تصویر تلویزیونی آن، خواندن کتاب‎ درباره‎اش و سرانجام به دیدن خود کعبه تشویق کند. کسی که "خسی در میقات"‎ جلال آل‎احمد را می‎خواند، "حج‎" مرحوم دکتر شریعتی را می‎خواند، گزارش‎ گزارشگر فلان روزنامه را می‎خواند، هر لحظه کنجکاوی‎اش درباره موضوع‎، بیشتر می‎شود و ممکن است وقتی که خود، حج را تجربه می‎کند، بر اثر آنچه‎ خوانده است‎، به تجربه‎ای عمیقتر درباره حج‎، دست پیدا کند. بنا براین‎، تجربه‎های رسانه‎ای قبلی‎، می‎تواند نگاه فرد را به مسئله‎، فراتر از نگاه قبلی ببرد و به آن‎ عمق ببخشد.

*آیا می‎توان گفت "حج‎" رسانه‎ای با چند میلیون مخاطب است‎؟