سه سال پيش، مثل چنين روزهايي که با رانت خبرنگاري (بخوانيد:‌ خدا طلبيد!) به‌عنوان خبرنگار روزنامه زائر رفتم حج، با دکتر مهدي محسنيان راد استاد نام‌آشناي ارتباطات مصاحبه‌اي کردم که برام خاطره شيريني شد از تجربه روزنامه‌نگاري. شنيده بودم دکتر محسنيان نظرات بديعي درباره حج داره که حاکي از يک نگاه ارتباطاتي به اين مقوله است. اجمالا بعضي از نظراتش رو شنيده بودم و همين،‌ منو تشنه کرده بود. قبل از رفتن به مکه، درخواست مصاحبه کردم و البته طوري که خود ايشون هم بعدا مي‌گفت،‌ ناز کرد و ما هم نازشو خريديم! گفت: به‌شرطي مصاحبه مي‌کنم که بدونم بدون کم و کاست و تغيير چاپ بشه. مي‌دونيد که خيلي سخته چنين قولي رو قبل از يک مصاحبه به کسي بديد؛‌ اونم وقتي در موضوع مصاحبه،‌ هيچ اثر يا نظري از مصاحبه‌شونده منتشر نشده و شما دقيقا نمي‌دونيد که مصاحبه‌شونده چي مي‌خواد بگه. با کلي سعي بين صفاي آقاي محسنيان و مروه آقاي سردبير،‌ بالاخره تونستم نيمچه‌قولي بدم و ايشون رو متقاعد به مصاحبه کنم. سرانجام يک روز به‌اتفاق دوست و هم‌دانشگاهي فهيم و باتجربه‌ترم حبيب‌الله حبيبي فهيم رفتيم منزل دکتر محسنيان و مصاحبه رو گرفتيم. پياده کردن و تنظيم مصاحبه موند براي مکه. بماند که چقدر نگران بوديم مأموران سعودي توي فرودگاه حساس بشن و نوار مصاحبه رو ازم بگيرن. بالاخره اواسط ايام حج،‌ يک شب تا صبح رو توي اتاق روزنامه زائر در مکه، نشستم پاي ضبط و کامپيوتر تا مصاحبه رو با وسواس پياده و تنظيم کردم. حالا تازه نگرانيم شروع شد. مصاحبه با کسي رو که کتاب مصاحبه نوشته،‌ براش ايميل کردم و گفتم که پيشاپيش مي‌دونم سراسر اشکاله؛ اما اميدوارم اشکال اساسي نداشته باشه. چند ساعت بعد جواب ايميل رو دريافت کردم که:‌ از مصاحبه و تنظيمش بسيار راضي‌ام و فقط دو سه جمله را اينطوري بهتر ديدم. خستگي از تنم در رفت؛ خصوصا بعدها که بازتابهاي مصاحبه رو از اين طرف و اون طرف ديدم و شنيدم. متن مصاحبه رو که بعدها در سايت علوم ارتباطات ايران و چند وبلاگ هم منتشر شد، ببينيد:

*در آغاز گفت و گو، لطفا بفرمایید به‎عنوان یک استاد علوم ارتباطات‎، به مقوله ((حج‎)) چگونه نگاه می‎کنید؟

قبل از این که وارد بحث شوم‎، می‎خواهم توضیحی بدهم. اگر فرض کنیم که سنگی از مریخ به زمین آورده شود ‎ وقتی یک ستاره‎شناس به آن نگاه‎ می‎کند، آن را از منظری بررسی می‎کند متفاوت با منظر یک فیزیکدان و هر دو متفاوت با  یک شیمیدان. مثلاً  یک شیمیدان می‎خواهد جنس سنگ و عناصر موجود در آن را تشخیص دهد. یک زیست‎شناس هم نگاه می‎کند که مثلا ببیند آیا در سنگ‎، اثری از حیات دیده می‎شود یا خیر. این‎ نگاهها، هرچند باهم فرق دارد، ولی هیچکدام ناقض نگاه دیگری، بلکه همه اینها یکدیگر را برای شناخت آن سنگ‎، تکمیل می‎کنند.

نگاه به حج‎، از پشت پنجره ارتباطات‎، نگاهی نو و بنابراین‎ نیازمند توجه و به چالش کشیده شدن است. وقتی از منظر ارتباطات به "حج‎" نگاه می‎کنیم‎، آن را یک فضای « ارتباط گروهی » بسیار وسیع و سنگین‎ می‎یابیم‎. فضایی که شاید هیچ مشابهی در جهان نداشته باشد.

در طول تاریخ‎، ما مکانهایی داشته‎ایم که اجتماع عظیمی از انسانها را در خود جای می‎داده است‎. مثلا در همین ایران‎، معبد "چغازنبیل"‎ خوزستان‎، یکی از این‎ نمونه‎های مربوط به حدود چهار هزار سال پیش است.‎ این معبد عظیم که مربوط به قبل از هخامنشیان می باشد‎، به ‎اندازه ساختمانی 16 طبقه ارتفاع دارد و می‎توان تصور کرد که در این معبد، چند هزار نفر دور هم جمع می‎شده‎اند و خدای عصر خویش را عبادت می‎کرده‎اند. در روم باستان هم تجمع های بزرگ ارتباطات گروهی را داشته‎ایم‎. همین الان هم در المپیک‎، شاهد تجمع بسیار بزرگی از آدم ها هستیم‎. اما در المپیک‎، کسانی که حضور دارند، همزمان در یک جا نیستند. الزاماً رفتاری مشابه هم ندارند و متمرکز بر یک چیز نیستند. کسی تماشاچی مسابقه فوتبال و دیگری تماشاچی مسابقه کشتی است. در حین تماشای بازی‎، تماشاچی ممکن است چیزی‎ بخورد و با دیگری حرف بزند و حتی حواسش به بازی نباشد؛ در حالیکه در حج، جمعیتی در حدود دو میلیون نفر در مکانی فشرده دور هم جمع می شوند و چه‎ از نظر ارتباط کلامی و چه غیرکلامی‎، به گونه ای یکسان رفتار می کنند. چنین پدیده ای و چنین ارتباط گروهی در طول تاریخ حیات و تمدن بشر، از نظر فراهم کردن زمینه ارتباطات گروهی‎، بی‎نظیر است‎.

*آیا فضای ارتباطی که حج به وجود می‎آورد، صرفاً مربوط به ارتباطات گروهی است‎؟

اگر نگاهمان را به حج، از پشت پنجره ارتباطات‎ ادامه دهیم، به پاسخ این سوال شما خواهیم رسید: بیشتر آنهایی که در حج شرکت می‎کنند، بار اولی است که به این سفر می‎آیند و هر کدام از آنها، قبل از حرکت،تجسمی از کعبه و گنبد سبز پیامبر اسلام‎(ص‎)، دارد که این تجسم، به هنگام ورود به مدینه و یا مکه مکرمه دو عینیت می‎یابد. کسانی که اولین بار، وارد مسجدالحرام می‎شوند و نگاهشان به کعبه می‎افتد، به حالتی از ارتباط با خود (self communication) می‎رسند که نظیر ندارد. من این موضوع را در یکی از سفرهایم بررسی‎ کردم‎. کدام شرکت‎کننده در المپیک‎ وقتی وارد آن فضا می‎شود، به چنین ارتباط با خودی دست می‎یابد؟ بنابراین‎، یکی از خصلت های حج  از نگاه دانش‎ ارتباطات  این است که آغازش با چنین « ارتباط با خودی » است و پس از آن است که  همه ذهن ها متمرکز بر یک حوزه شده و رفتارهای حجاج مشابه هم می‎شود. در اینجا منظور من از رفتارهای مشابه‎، آن رفتارهای دستوری نیست که مثلا می‎گوید در سعی‎، این مقدار از راه را به‎صورت هروله برویم یا در طواف‎، باید جهت و شکل چرخش ما چنان‎ باشد؛ بلکه به‎جز اینها نیز رفتار شرکت‎کنندگان در حج‎، بسیار به هم نزدیک و شبیه می شود‎. این خصلت در هیچ جای دیگری از جهان‎ دیده نمی‎شود. من واتیکان‎ را هم دیده‎ام‎، ولی در آنجا قضیه‎ این طور نیست‎.

*علت این «ارتباط با خود» و «ارتباط با یکدیگر» که در حج‎ به‎صورت گسترده بروز پیدا می‎کند، در چیست‎؟

مهمترین ویژگی فضای ارتباطی حج‎، زمینه یا کانتکست (context) آن است.‎ بر پایه دانش ارتباطات‎، علاوه بر اینکه برای هر ارتباطی‎، فرستنده‎، گیرنده و پیام خاص در نظر گرفته می‎شود، هر ارتباطی زمینه‎هایی دارد که هم شامل "سخت زمینه‎" و هم "نرم زمینه‎" است.‎ شما وقتی در آسانسور قرار دارید، خود این فضای دربسته کوچک‎ که همان "سخت زمینه‎" است، فاصله بسیار کم دیگران در کنار شما و مسایلی از این قبیل، نوع و نحوه ارتباطی را که با آدمهای داخل آسانسور برقرار می‎کنید، به شما تحمیل می‎کند. مثلا در آسانسور نمی توانید به صدای بلند و یا در باره موضوع خصوصی صحبت کنید. همین مساله سبب می‎شود که ارتباط شما با دیگران در فضایی دیگر مثل کافی‎شاپ یا مسجد، از نوع دیگری باشد.‎ این نوع زمینه‎، همان "سخت زمینه" است‎. گاهی در یک مکان یا به‎عبارتی در یک زمینه سخت‎، چندین "نرم زمینه" می‎کند. مثلا فضای ارتباطی که در خانه‎ای مشخص‎، از برگزاری یک جشن به وجود می‎آید، با فضایی که در همان خانه از برگزاری مجلس عزا ایجاد می‎شود، فرق دارد و دو نوع ارتباط را تحمیل می‌کند.

شرایط و فضای ارتباطی حج‎، هم از نظر سخت‎افزاری و هم از نظر نرم‎افزاری‎، شرایط و فضای ارتباطی ویژه‎ای است که نوع خاصی از ارتباطات گروهی را به‎ افراد تحمیل می‎کند. وقتی می‎گوییم گروه‎، منظور ما تعریف ارتباطاتی آن است‎. در "گروه‎"، تعداد افراد مهم نیست، خصلت مهم "گروه‎" این است که افراد آن‎ با هم تعامل دارند، یعنی بر یکدیگر تأثیر می گذارند و از هم تأثیر می‎پذیرند. ضمن اینکه این آدم ها از ملیت ها و فرهنگ های مختلف هستند و در واقع یک " تکثر" سنگین فرهنگی نیز وجود دارد. چنین شرایطی در حج‎، به طرز عجیب و بسیار گسترده‎ای حس می شود و من وقتی درباره علت و فلسفه حج فکر می‎کنم‎، می‎توانم حدس بزنم که یکی از آن ها‎، شکل‎گیری همین تعامل گروهی‎، اثرگذاری و اثرپذیری در یک تکثر بی نظیر است. ‎در واقع یک «تکثر» بسیار گسترده، همراه با یک "وحدت‎" بسیار گسترده.

* ممکن است درباره "تکثر و وحدت در حج‎" از نگاه ارتباطات‎، توضیح بیشتری دهید؟

در حج‎ ما شاهد تنوع و تکثر جدی زبانها، فرهنگها و اقوامیم.کسانی را می‎بینیم که از نظر فرهنگی‎، کاملاً  با ما متفاوتند و خیلی از رفتارهایشان برای ما جالب یا عجیب است.‎ به زبان آمار، مسلمانان جهان در 99 کشور،  چه به‎صورت اکثریت و چه به‎صورت اقلیت  پراکنده‎اند که در 45 کشور، بیش از نصف‎ جمعیت را تشکیل می‎دهند. به‎جز این 99 کشور، مسلمانان‎ در کشورهای دیگری هم به‎صورت اقلیت های بسیار کوچکی (که در آمار نمی‎آیند) وجود دارند. در حج‎، عملاً ممکن است از 150 کشور، مسلمانان شرکت داشته باشند که این تکثر کشورها، تنوع در فرهنگها، اقوام و زبانها را نیز به‎دنبال دارد. حالا ببینید تنوع و تکثر در بین مسلمانان شرکت‎کننده در حج‎، تا چه حد زیاد است‎. در عین این کثرت‎، همه کسانی که در حج شرکت می‎کنند، در گام اول به نوعی از « وحدت نمادین»  می‎رسند؛ مثل‎ وحدت در لباس‎. همین لباس‎، خود یک پیام است‎. انسان گاهی با نوع لباس پوشیدن خود می‎خواهد پیامی را منتقل کند؛ مثلاً بگوید که من با دیگران فرق می‎کنم‎، من سیدم، من درویشم یا بالعکس من‎ مدرنم، من ثروتمندم و ...! در حالی که در حج‎، باید همه یک مدل لباس بپوشند .پس از این مرحله، وحدت در رفتارها شکل می گیرد، مثلاً همه یک مسیر مدور را طی می کنند. همه از یک منبع آب می نوشند و سرانجام وحدت تفکر هم آغاز می شود.

 

*در بین انواع تکثری که در بین انسانها و از جمله مسلمانان وجود دارد، تکثر در زبان‎، کاملاً موضوعی ارتباطاتی است.‎ لطفاً درباره این نوع تکثر هم توضیح‎ بفرمایید. همچنین توضیح دهید که زبان عربی به ‎عنوان زبان اصلی اسلام و قرآن کریم، چه امتیازی نسبت به سایر زبانها داشته است‎؟

ببینید! استنباط من از قرآن کریم‎، اهمیت تکثر بین انسانهاست‎؛ تکثر در رنگ‎، نژاد، قومیت و زبان‎. خداوند، انسانها را با اشکال‎، رنگها، اقوام و زبانهای‎ متفاوت آفریده است و هیچ کدام از آنها را علت برتری کسی بر کس دیگر نمی‎شمرد. حتی علت عربی بودن قرآن کریم را عرب بودن مردمی برمی‎شمرد که‎ پیامبر اسلام در بین آنها برانگیخته شده‎؛ نه اینکه زبان عربی بر دیگر زبانها برتری داشته است‎. به فرموده خود قرآن‎، اگر این کتاب به زبانی غیرعربی نازل‎ می‎شد، مردم عربستان عصر نزول قرآن‎، می‎پرسیدند که این چگونه خدایی است که قرآن را به زبانی نازل کرده که ما نمی‎فهمیم‎؟! برای اینکه منظورم را بیان‎ کنم‎، باید به چند مطلب دیگر هم اشاره کنم‎.

اولاً، انسان حتی برای یادگیری زبان مادری خودش‎، سن مشخصی لازم دارد. یعنی اینکه مثلاً اگر نوزادی‎، پس از تولد به جنگلی منتقل و در آنجا بزرگ شود، از یک‎ سن خاص به بعد، دیگر محال است که زبانی یاد بگیرد. البته کسی که زبان مادری را آموخت، بعدها خواهد توانست زبان های دیگری را نیز بیاموزد. هر فردی که حافظه قوی تری دارد، زبان دوم را بهتر و سریعتر می آموزد. اما توجه داشته باشیم که هرچقدر برای یادگیری زبان دوم‎، حافظه قوی لازم است‎، ولی به خاطر سپردن معادل واژه های بیگانه برای واژگان زبان خودی ‎، برای ارتباط کافی نیست‎. اگر فرض کنیم کسی که از حافظه‎ بسیار قوی برخوردار است‎، همه واژگان زبان دیگری را حفظ کند، باز هم معنایی که از آن واژه‎ها در ذهن اوست‎، صددرصد با معنایی که از آن واژه‎ها در ذهن‎ صاحبان اصلی زبان وجود دارد، منطبق نیست‎. چون فرهنگ متفاوت است. یک ایرانی مسلمان، هنگام یادگیری زبان انگلیسی معادل واژه نجابت را مثلاً به صورت کلمه انگلیسی nobleness مِ اموزد، اما آیا پهنه معنایی این دو واژه در ذهن آن ایرانی با یک فرد آمریکایی مشابه است؟ علاوه بر این تحقیقات نشان داده است کسانی که یک زبان دوم  را بسیار خوب فرا گرفته و به آن مسلط هستند، باز هم وقتی فکر می‎کنند، به زبان مادری خودشان فکر می‎کنند؛ نه به زبان دومی که به آن مسلطند.

بعد از این سه مقدمه‎، به این موضوع توجه کنید که زبان 79 درصد مسلمانان کره زمین غیرعربی است.‎ یعنی اگر یک میلیارد و 260 میلیون نفر مسلمان داشته باشیم‎، زبان نزدیک به  یک میلیارد نفر از اینها، عربی نیست‎. از بین این 79%، حدود 64% مسلمانان جهان‎، زبانی دارند که هیچ اشتراکی با زبان عربی ندارد؛ از قبیل بنگالی‎، اندونزیایی‎، مالایی‎، هیواهی‎، گالایی‎، ترکی‎، امهاریک و ... و زبان 15% از مسلمانان جهان‎، زبانهای اروپایی مانندانگلیسی و فرانسوی است که بیشتر آنها مردم‎ مستعمره‎های سابق اروپا در آفریقا هستند. از طرف دیگر، با کمال تاسف‎، در میان ادیان مختلف‎، سهم بیسوادان مسلمان‎، بسیار بالاست و 32 درصد مسلمانان‎ جهان‎، حتی سواد اولیه خواندن و نوشتن به زبان مادری خودشان را هم ندارند؛ تا چه رسد به زبان دیگر.

حالا با توجه به همه این مقدمات‎، به یاد بیاوریم‎: خداوند  که دانشش فوق هر دانشی است،  اصرار می‎کند که این قرآن را باید بفمید؛ نه فقط درست بخوانید. خوب‎، این اصولی را که ما در دانش ارتباطات کشف کرده‎ایم‎، خداوند بیش از ما می‎داند (با خنده!‎) بنابراین‎، باز هم به این نتیجه می‎رسیم که علت عربی بودن‎ قرآن کریم‎، مزیت این زبان برای سایر زبانها نیست‎؛ بلکه از پشت پنجره ارتباطات، علت نزول قران به « به زبان عربی این موضوع بوده که قرآن‎، در بین مردم عرب نازل شده است‎.

* جنابعالی حج را فرصت و زمینه بزرگی برای تعامل و ارتباطات گروهی گسترده معرفی کردید و در عین حال‎، یادآور شدید که مشکل تفاوتهای زبانی جدی‎ بین مسلمانان و مشکلات زبان‎آموزی هم به قوت خود باقی است‎. هرچند، فضای "حج‎" با وجود این تفاوتهای زبانی‎، بخش زیادی از تعاملهای ارتباطی را که‎ ریشه در مناسک و آیین ها دارد، محقق می‎کند، ولی به نظر می‎رسد هنوز ارتباط بین مسلمانان در حج‎، به‎صورت ناقص صورت می‎گیرد. چشم‎انداز آینده این‎ ارتباطات چگونه است‎؟ آیا می‎توان به آینده امیدوارتر بود؟

پیش‎بینی بنده که در فصل پایانی کتاب زیر چاپ " ایران در چهار کهکشان ارتباطی" مطرح کرده ام، این است که ظرف 20 تا 30 سال آینده‎، اتفاقات مهمی در حوزه ارتباطات خواهد افتاد که این اتفاقات‎، قطعاً در حج‎ تأثیر مهمی خواهد گذاشت‎. این اتفاقات‎، همزمان‎ در سه حوزه‎، در حال پیشرفت است.

اولی‎، امکان ذخیره اطلاعات روی مولکولهای پروتئین بزرگ است. دانش بیوالکترونیک دارد به سمتی می‌‌رود که به کمک نوعی قارچ‎، برای ذخیره اطلاعات‎ از همان روش در ذخیره‌سازی اطلاعات در مغز انسان استفاده شود. هر زمان که این تلاش به نتیجه برسد، نه‎تنها حجم یک دستگاه کامپیوتر قوی، ممکن است به‎اندازه یک قوطی کبریت‎، کوچک شود، بلکه به همان نسبت، امکان ذخیره اطلاعات و سرعت جستجوی آن نیز افزایش می‎یابد.

اتفاق دومی که در حال وقوع است و روزبه ‎روز پیشرفت می‎کند، توسعه "هوش مصنوعی‎" است‎. هوش مصنوعی‎، امروزه دانشی است که به کمک آن‎، روبات‎ می‎سازند.

سومین اتفاق‎، پیشرفت بشر در ذخیره‎سازی انرژی است‎. در این سالها، پیشرفتهای زیادی در امکان ذخیره‎سازی انرژی حاصل شده است‎. همین باتری‎های‎ کامپیوترهای دستی که امروزه امکان چندین ساعت کار را به شما می‎دهد، تا چند سال پیش اصلاً وجود نداشت‎. الان‎، با پیشرفت دانش بشر، روزبه‎روز ذخیره‎ انرژی بیشتر اما در حجم کوچکتر، ممکن می‎شود.

به پیش‎بینی من‎، این سه اتفاق که به‎صورت همزمان در حال وقوع است‎، حداکثر تا 30 سال آینده‎، منجر به ساخت دستگاه هایی به اندازه تقریبی یک گوشی‎ موبایل می‎شود که وقتی هر کسی از هر جا و با هر زبانی‎، با کس دیگری از جای دیگر و با زبان دیگری روبرو می‎شود، مکالمه مستقیم و بی‎واسطه بین آنها را ممکن می‎کند؛ یعنی هر دو نفر از هر جای کره خاکی‎، خواهند توانست بدون دخالت هیچ قدرتی‎، هیچ سانسوری‎، هیچ دروازه‎بانی و هیچ چیز دیگری باهم‎ گفتگو کنند. نمونه ابتدایی این دستگاه همین الان هم ساخته شده و من دو سال پیش‎، آن را در مسکو دیده‎ام‎؛ ولی هنوز بزرگ است و نواقص زیادی دارد که‎ برطرف کردن آنها زمان می‎برد.

*ساخت چنین دستگاهی مثلا در 15 تا 30 سال آینده‎، چه تحولی را در ارتباطات گروهی حاجیان‎ کشورهای مختلف در ایام حج‎، به وجود خواهد آورد؟

اجازه بدهید خاطره‎ای تعریف کنم‎. چند سال پیش‎، سفر حج عمره‎ای داشتم‎ .روزی  در حالی که بلوز و شلوار و کلاه سفیدی بر سر داشتم و شاید به همین چیزهایی که الان باهم صحبت می‎کنیم‎، فکر می‎کردم،  به مسجدالحرام رفتم.‎ دیدم که برای زیارت حجرالاسود، صف منظمی تشکیل شده است‎ .من هم وارد این صف شدم.‎ آقایی که جلوی من ایستاده بود، وقتی مرا دید، از من به انگلیسی پرسید: «اهل کجایی‎؟». من هم پاسخ دادم. نگاهی "عاقل اندر سفیه‎" به من کرد و با لحنی حاکی از تحقیر، پرسید: «این چه کاری‎ است که شما ایرانی‎ها موقع نماز خواندن می‎کنید و سنگی را در دستتان قایم می‎کنید، وقتی به سجده می‎روید، می‎گذارید زمین و روی آن سجده می‎کنید؟ بعد دوباره بر می‎دارید و ...؟!». من به جای جواب به سؤال او، ملیت وی را پرسیدم‎. معلوم شد مالزیاییاست. در پاسخش گفتم‎: «ببین‎! شما یک مسلمانی و من هم یک مسلمانم‎. من به کشور شما هم‎ سفر کرده‎ام و در مسجد بسیار بزرگ پایتخت شما، کولالامپور، نماز خوانده‎ام‎. الان‎، هر دوی ما کنار کعبه ایستاده‎ایم‎. به نظر شما، آیا از این سؤالی که از من پرسیدی‎، هیچ سؤالی برای‎ پرسیدن از من در اینجا، مهمتر از این سؤال نبود؟».پرسید: «مثلاً چه سؤالی‎؟». گفتم‎: مثلاً اینکه چرا در بین برندگان جایزه نوبل‎، تعداد مسلمانان اینقدر کم است‎؟ چرا در میان ادیان، در رتبه آخر برندگان نوبل هستیم؟ چرا سهم زنان بیسواد در بین مسلمانان اینقدر بالاست‎؟ چرا در حالی که زیر پای کشورهای اسلامی‎، نفت‎ است‎، ما اینقدر فقیریم‎؟ چرا شاخص توسعه انسانی مسلمانان (HDI) اینقدر پایین است‎؟ و خیلی چراهای دیگر؟». در خلال این  گفتگو، آن مرد مالزیایی‎، هر چند لحظه یکبار، صحبت های من را برای همراهانش ترجمه‎ می کرد.

وقتی پرسش های من تمام شد. نگاهی به من کرد و گفت‎: من پاسخ را نمی‎دانم. تو جوابش را به من بگو. گفتم‎:  جوابش این است که قبل از هر کار به جای سؤالی که شما از من پرسیدید، در حج ما مسلمانان این سؤال ها را از هم بپرسیم... از من شغلم را پرسید، جوابش را دادم‎. من هم شغل او را پرسیدم‎. گفت‎: «من امام جماعت مسجدی در کوالالامپورم و اینها، همراهان من هستند». باهم گپی زدیم که معمولاً شبیه آن بین مردم کشورهای مختلف در حج‎، کمتر پیش می‎آید. وقتی جلو صف رسیدیم‎، باز هم اطراف حجرالاسود ازدحام بود. در آن موقع‎، از همراهانش خواست که با دست‎، زنجیر درست کنند و فضای خلوتی دور حجرالاسود به وجود آورند. بعد، با اصرار از من خواست که من قبل از خودش حجرالاسود را زیارت کنم‎. همه این ماجرا  از آن تحقیر اولیه تا آن تفاهم آخر،  شاید حدود 20 دقیقه طول کشید. سی سال دیگر تحولات سخت افزاری ارتباطات اجازه می‌دهد که مسلمانان بدون مشکل زبان از این گفتگوها بسیار داشته باشند.... (ادامه دارد)